Omgaan met kritiek: leren kiezen wat je toelaat

Kritiek kon vroeger dwars door mijn ziel en eigenwaarde snijden. Aan de buitenkant liet ik daar lang niet alles van zien. Ik droeg een masker waardoor het leek alsof het me minder pijn deed. Ik leek ook niet onontvankelijk voor wat de ander zei.

Maar vanbinnen was het een regelrechte aanslag op mijn zijn.

Dat verschil tussen wat je laat zien en wat je beleeft, kan groot zijn. Je kunt rustig naar iemand luisteren, terwijl diens woorden je diep raken. De ander ziet aan de buitenkant niet hoeveel moeite het je kost om die kritiek te ontvangen.

Daarom vind ik het belangrijk om stil te staan bij de ruimte die iemand op dat moment heeft. Wat kun je eigenlijk met feedback als je jezelf al hard nodig hebt om overeind te blijven?

Als je jezelf al hard nodig hebt

Ik zie dat als een open en gesloten systeem. Je hersenpan kan soms al zo vol zijn met jezelf, met alles wat je probeert te begrijpen en overeind te houden, dat je de feedback van anderen helemaal niet kunt plaatsen.

Er komt iets bij waarvoor op dat moment nauwelijks ruimte is. Een opmerking over wat je doet, kan dan voelen alsof je hele identiteit ter discussie staat. Probeer er dan maar eens rustig uit te halen wat bruikbaar is.

In zo’n situatie kan het gezond zijn om je systeem tijdelijk meer gesloten te houden. Eerst zorgen dat je weer voldoende houvast hebt om te kunnen onderzoeken wat iemand zegt. De vraag is hoeveel je kunt toelaten zonder jezelf daarin kwijt te raken.

Daarvoor hoef je niet volledig in balans te zijn. Je kunt best iets ongemakkelijks onderzoeken terwijl je het spannend vindt. Alleen is het wel van belang dat je kunt merken wanneer het te veel wordt. Die ruimte hoeft ook niet iedere dag even groot te zijn.

Een systeem dat altijd gesloten blijft, houdt ondertussen ook andere perspectieven buiten. Iemand kan iets zien wat jij nog niet ziet. Daarom vind ik het beeld van een deur zo bruikbaar: je kunt gaan spelen met hoe ver die opengaat.

Spelen met die deur

Je kunt de deur op een kier zetten, kijken wat er binnenkomt en voelen wat dat met je doet. Je kunt haar verder openen als je nieuwsgierig wordt, of besluiten dat het voor nu genoeg is.

Soms heeft een opmerking je al geraakt voordat je daar bewust iets in hebt kunnen kiezen. Ook daarna kun je nog vertragen en bepalen hoe je verder wilt met het gesprek.

Voor mij horen daar drie mogelijkheden bij: toelaten, vertragen en afwijzen. Je kunt ertussen bewegen en zelfs verschillende delen van dezelfde boodschap anders behandelen.

Toelaten

Als je voldoende ruimte hebt, kun je onderzoeken wat iemand bedoelt. Je hoeft op dat moment nog niet te beslissen of je het ermee eens bent. Een vraag als ‘Kun je een voorbeeld geven?’ kan helpen om te begrijpen waar de opmerking vandaan komt.

Dan kan kritiek iets opleveren. Je ontdekt bijvoorbeeld dat iets anders overkomt dan je bedoelt, of dat je iets over het hoofd hebt gezien. Daar kun je van leren, ook wanneer het even schuurt.

Tegelijk mag je kijken naar de manier waarop iemand je aanspreekt. Je kunt de inhoud willen bespreken en zeggen: ‘Ik wil begrijpen wat je bedoelt, maar niet op deze toon.’

Vertragen

Je hoeft niet meteen te weten wat je van kritiek vindt. Soms roept een opmerking zoveel op dat je pas later kunt onderscheiden wat je raakte en of je er iets mee wilt.

Dan kun je zeggen: ‘Dit komt nu behoorlijk binnen. Ik wil het even laten bezinken en er later op terugkomen.’ Zo geef je jezelf tijd om een eigen reactie te vormen.

Bij iets wat tussen jullie speelt, hoort daar ook bij dat je daadwerkelijk op het gesprek terugkomt. En als iemand aangeeft dat jouw gedrag hem pijn doet, kun je die grens alvast serieus nemen terwijl je meer tijd nodig hebt om het samen te bespreken.

Afwijzen

Je kunt naar iemand luisteren en besluiten dat je niets met de kritiek wilt doen. Omdat je je er niet in herkent, omdat de ander een andere voorkeur heeft of omdat de gevraagde verandering niet past bij waar jij achter staat.

Dat mag ook een weloverwogen uitkomst zijn. ‘Ik begrijp hoe jij het ziet. Ik kijk daar anders naar en kies ervoor dit niet over te nemen.’ Je hoeft de ander vervolgens niet te overtuigen om die keuze te mogen maken.

Waardig spelen met kritiek

Ik vind het tegenwoordig leuk om waardig met kritiek te spelen. Om mezelf uit te dagen en te onderzoeken of ik ergens van wil groeien. Soms vind ik een andere kijk gewoon interessant voer voor een discussie. Dan wil ik weten hoe iemand tot die gedachte komt en wat ik daar zelf van vind.

En soms kies ik er bewust voor om er niets mee te doen.

Daar zit voor mij veel vrijheid in. Ik kan iets onderzoeken zonder dat er vooraf vaststaat dat ik mezelf moet veranderen. Een gesprek mag me op andere gedachten brengen. Het kan me ook duidelijker maken waarom ik ergens achter sta.

Als ik terugkijk naar hoeveel pijn kritiek me vroeger kon doen, vind ik juist die ruimte waardevol. Dat er nieuwsgierigheid en plezier kunnen ontstaan op een plek waar ik me eerder zo diep geraakt voelde.

Hoe ver kan jouw deur open?

Je hoeft jezelf niet te dwingen om iedere opmerking meteen te verwerken. Kijk eens wat er bij jou gebeurt wanneer iemand kritiek heeft. Kun je nog onderzoeken wat je ervan vindt, of heb je jezelf op dat moment vooral nodig om overeind te blijven?

Van daaruit kun je gaan oefenen met die deur. Hoe ver kan hij vandaag open, en wil jij eigenlijk wel iets met wat er wordt gezegd?

Herken je dat kritiek diep binnenkomt en wil je samen onderzoeken hoe je daar vrijer mee kunt omgaan?

Dan ben ik er graag voor je.